تمام شدن جلسه دفاع برای خیلی از دانشجوها شبیه رسیدن به خط پایان است، اما معمولا یک مرحله مهم دیگر باقی می ماند؛ اصلاح پایان نامه بر اساس نظر داورها، استاد راهنما و نکاتی که در صورتجلسه دفاع ثبت شده است. این مرحله اگر درست و یکجا انجام شود، پرونده پایان نامه خیلی سریع تر بسته می شود و دانشجو می تواند نسخه نهایی را برای تایید استاد، دانشکده، کتابخانه و سامانه دانشگاه آماده کند.
چیزی که این مرحله را برای خیلی از دانشجوها خسته کننده می کند، پراکندگی اصلاحات است. یک نکته در جلسه دفاع گفته شده، چند مورد روی نسخه چاپی علامت خورده، استاد راهنما بعدا فایل دیگری فرستاده و دانشکده هم درباره فرمت نهایی توضیحاتی دارد. اگر این موارد یکی یکی و بدون یک برنامه مشخص انجام شوند، احتمال جا ماندن بعضی اصلاحات زیاد می شود.
در موسسه ماهان تلاش می کنیم اصلاحات بعد از دفاع را به صورت یکجا بررسی کنیم؛ یعنی صورتجلسه، کامنت های داورها، توضیحات استاد، فایل پایان نامه و قالب دانشگاه کنار هم دیده شوند و اصلاحات همان مرحله به شکلی انجام شوند که دانشجو بتواند کار را برای تایید نهایی تحویل دهد. هدف این است که همان دور اصلاحات جمع شود و دانشجو دوباره بین فایل های مختلف و نسخه های متعدد پایان نامه رفت و برگشت نداشته باشد.
انجام پایان نامه ارشد و دکتری
بعد از دفاع دقیقا چه چیزهایی باید اصلاح شود؟
اصلاحات بعد از دفاع فقط غلط گیری یا عوض کردن چند جمله نیست. بسته به نظر داورها ممکن است تغییرات از یک اصلاح ساده در عنوان جدول شروع شود و تا بازنویسی بخشی از بیان مسئله، روش تحقیق، نتایج یا نتیجه گیری ادامه پیدا کند.
گاهی داور روی هماهنگی بین اهداف، سوال ها و فرضیه ها تاکید می کند. ممکن است در جلسه گفته شود نتیجه یک فرضیه باید دقیق تر توضیح داده شود، یک جدول حذف یا ادغام شود، روش نمونه گیری شفاف تر نوشته شود یا نحوه گزارش یک آزمون آماری تغییر کند.
در بعضی پایان نامه ها هم اصلاحات بیشتر مربوط به بخش های شکلی است. شماره گذاری صفحات، فهرست مطالب، فهرست جداول، اندازه فونت، فاصله خطوط، تیترها، منابع، چکیده فارسی و انگلیسی، عنوان جدول ها و ترتیب پیوست ها باید با قالب دانشگاه هماهنگ شوند.
همه این موارد در نگاه اول ساده به نظر می رسند، اما وقتی پایان نامه صد یا صد و پنجاه صفحه است، یک تغییر کوچک می تواند روی چند بخش دیگر هم اثر بگذارد. مثلا تغییر عنوان یک متغیر باید در اهداف، سوال ها، فرضیه ها، فصل سوم، جداول فصل چهارم و نتیجه گیری هم بررسی شود.
همین جاست که اصلاح پایان نامه به یک کار تخصصی تبدیل می شود.
چرا اصلاحات بعد از دفاع معمولا بیشتر از چیزی است که دانشجو فکر می کند؟
دانشجو هنگام جلسه دفاع بیشتر روی جواب دادن به سوال ها و مدیریت ارائه تمرکز دارد. خیلی از نکاتی که داورها مطرح می کنند در همان لحظه کوتاه و ساده به نظر می رسند. بعد که فایل باز می شود، تازه معلوم می شود یک کامنت ممکن است چند قسمت پایان نامه را درگیر کند.
مثلا داور می گوید تعریف عملیاتی یک متغیر روشن تر شود. این اصلاح فقط مربوط به یک پاراگراف در فصل اول نیست. تعریف ابزار در فصل سوم، نحوه اندازه گیری متغیر و گاهی حتی توضیح نتایج هم باید با همان تعریف هماهنگ شود.
یا ممکن است داور پیشنهاد کند یک نتیجه آماری به شکل دیگری گزارش شود. در این شرایط جدول مربوطه، توضیح زیر جدول، نتیجه فرضیه و بخش بحث هم باید دوباره بررسی شوند.
به همین دلیل، اصلاح حرفه ای پایان نامه معمولا با خواندن خود کامنت تمام نمی شود. باید اثر آن کامنت در کل فایل دنبال شود.
این همان بخشی است که در ماهان روی آن حساسیت زیادی وجود دارد. اصلاح فقط در محلی که داور علامت زده انجام نمی شود؛ جاهای دیگری که همان موضوع در آنها تکرار شده هم بررسی می شوند تا نسخه نهایی از نظر محتوا یکدست بماند.
صورتجلسه دفاع مهم ترین فایل شماست
بعد از جلسه دفاع، اولین چیزی که باید نگه دارید صورتجلسه یا فهرست اصلاحات است.
بعضی دانشگاه ها اصلاحات را به صورت رسمی در فرم دفاع ثبت می کنند. در بعضی موارد استاد یا داور فایل Word را کامنت گذاری می کند. گاهی هم دانشجو خودش یادداشت هایی از جلسه دارد.
بهتر است همه این موارد در یک فایل واحد جمع شوند.
وقتی پروژه اصلاح در موسسه ماهان شروع می شود، اگر صورتجلسه رسمی، فایل دارای Track Changes، تصویر یادداشت داور یا پیام استاد وجود داشته باشد، همه آنها کنار هم بررسی می شوند. این کار کمک می کند هیچ موردی از اصلاحات جلسه از قلم نیفتد.
اگر بخشی از صحبت داور برای دانشجو روشن نباشد هم معمولا از متن پایان نامه می توان منظور اصلی را تشخیص داد. در موارد تخصصی تر، حضور پژوهشگران و اساتید دانشگاهی که با همان رشته آشنا هستند کمک می کند کامنت داور در چارچوب درست خودش تفسیر شود.
اصلاح فصل چهارم بعد از دفاع
یکی از بخش هایی که زیاد اصلاح می خورد فصل چهارم است.
داورها معمولا روی نحوه گزارش نتایج حساس هستند. ممکن است یک جدول اطلاعات اضافه داشته باشد، عنوان جدول با متغیرها هماهنگ نباشد، نتیجه یک آزمون در متن درست توضیح داده نشده باشد یا ترتیب ارائه فرضیه ها با فصل اول یکسان نباشد.
در پژوهش های آماری ممکن است استاد درباره انتخاب آزمون، نحوه گزارش مقدار P، ضریب همبستگی، رگرسیون، تحلیل واریانس، شاخص های برازش یا تفسیر مدل سوال مطرح کند.
در این شرایط بهتر است فایل داده و خروجی SPSS، AMOS یا SmartPLS هم همراه پایان نامه بررسی شود. اصلاح یک عدد یا جدول بدون دیدن تحلیل اصلی می تواند باعث ناهماهنگی شود.
در ماهان اگر اصلاحات فصل چهارم به تحلیل آماری مربوط باشد، بخش آماری توسط فردی بررسی می شود که با همان روش تحلیل آشنا باشد. هدف این است که متن، جدول و خروجی نرم افزار با هم هماهنگ باشند.
فصل پنجم معمولا بیشترین بازنویسی را می خواهد
بخش بحث و نتیجه گیری جایی است که داور بیشتر از دانشجو انتظار تحلیل دارد.
گاهی در فصل پنجم فقط نتایج فصل چهارم تکرار شده اند. ممکن است ارتباط یافته ها با مطالعات قبلی کم باشد یا دلیل احتمالی یک نتیجه توضیح کافی نداشته باشد.
بعد از دفاع، استاد معمولا می خواهد این قسمت پخته تر شود.
اصلاح این بخش نیاز به خواندن نتیجه واقعی پژوهش، بررسی مطالعاتی که قبلا در پایان نامه آمده اند و تنظیم دوباره استدلال دارد. اگر یک نتیجه با پژوهش قبلی همسو است باید توضیح آن روشن باشد. اگر تفاوتی دیده می شود هم باید در حد داده های پژوهش درباره آن صحبت شود.
این نوع اصلاح را نمی شود با جابه جا کردن چند جمله تمام کرد. متن باید دوباره از نظر ارتباط منطقی بررسی شود.
اصلاح منابع بعد از دفاع
منابع یکی از جاهایی هستند که گاهی تا روز دفاع چندان جدی گرفته نمی شوند و بعد از دفاع استاد یا کتابخانه دانشگاه روی آنها ایراد می گیرد.
ممکن است یک منبع در متن آمده باشد و در فهرست منابع وجود نداشته باشد، یا برعکس. نام نویسنده، سال انتشار، عنوان مقاله، شماره جلد، صفحات و DOI هم باید مطابق شیوه ارجاع دانشگاه نوشته شوند.
در بعضی پایان نامه ها ترکیبی از APA، Vancouver یا شیوه های دیگر دیده می شود. این اتفاق معمولا زمانی می افتد که منابع در دوره های مختلف به فایل اضافه شده اند.
اصلاح منابع بعد از دفاع بهتر است یکجا انجام شود. ابتدا استنادهای داخل متن بررسی می شوند و بعد فهرست منابع با آنها تطبیق داده می شود.
اگر دانشگاه فرمت خاصی دارد، همان فرمت مبنا قرار می گیرد.
منابع معتبر برای نگارش پایان نامه
چکیده فارسی و انگلیسی را دست کم نگیرید
بعد از دفاع معمولا نتیجه نهایی پژوهش روشن شده و ممکن است نیاز باشد چکیده هم با نسخه نهایی هماهنگ شود.
اگر در پایان کار تعداد نمونه تغییر کرده، یک تحلیل جدید اضافه شده یا نتیجه یکی از فرضیه ها اصلاح شده، چکیده باید دوباره خوانده شود.
چکیده انگلیسی هم باید دقیقا همان اطلاعات چکیده فارسی را منتقل کند. عنوان، تعداد نمونه، روش تحقیق و نتیجه اصلی باید در هر دو نسخه هماهنگ باشند.
این بخش معمولا یکی از قسمت هایی است که هنگام تحویل نهایی به کتابخانه یا سامانه دانشگاه دوباره بررسی می شود.
فرمت نهایی پایان نامه بعد از دفاع
وقتی اصلاحات محتوایی تمام شد، فایل باید برای تحویل نهایی آماده شود.
در این مرحله معمولا فهرست مطالب به روز می شود، شماره صفحات دوباره کنترل می شوند، فهرست جداول و شکل ها اصلاح می شود، تیترها از نظر شماره گذاری بررسی می شوند و فاصله ها، حاشیه ها و فونت ها با قالب دانشگاه هماهنگ می شوند.
خیلی از فایل ها بعد از چند دور اصلاح به هم می ریزند. یک پاراگراف جابه جا می شود و صفحه بندی تغییر می کند. حذف یک جدول شماره بقیه جدول ها را عوض می کند. اضافه شدن یک تیتر روی فهرست مطالب اثر می گذارد.
برای همین فرمت نهایی بهتر است بعد از پایان اصلاحات علمی انجام شود.
این ترتیب ساده از دوباره کاری زیادی جلوگیری می کند.
اصلاح پایان نامه را مرحله مرحله انجام ندهید
یکی از دلایلی که این مرحله طولانی می شود این است که دانشجو هر بار یک کامنت را اصلاح می کند و فایل را برای استاد می فرستد. بعد استاد متوجه نکته دیگری می شود و فایل دوباره برمی گردد.
روش بهتر این است که همه اصلاحات ابتدا جمع شوند.
در موسسه ماهان معمولا همین کار انجام می شود. فایل داوران، نظر استاد، صورتجلسه و قالب دانشگاه یکجا دیده می شوند و یک فهرست اصلاحات ساخته می شود. بعد کل فایل بر اساس همان فهرست جلو می رود.
این روش کمک می کند اصلاحات ثبت شده در آن مرحله تا حد ممکن در یک دور جمع شوند و دانشجو بتواند نسخه نهایی را برای تایید ارسال کند.
اگر بعدا استاد درخواست جدیدی مطرح کند، آن مورد هم قابل بررسی است، اما هدف اصلی این است که همان مجموعه اصلاحات دفاع یکبار درست انجام شود و بسته شود.
هزینه اصلاح پایان نامه بعد از دفاع چقدر است؟
برای اصلاح پایان نامه یک قیمت واحد وجود ندارد، چون حجم اصلاحات هر فایل فرق دارد.
گاهی پایان نامه فقط چند اصلاح شکلی دارد و در مدت کوتاهی آماده می شود. گاهی داورها درباره فصل سوم، تحلیل آماری، بحث و منابع کامنت های متعدد داده اند و کار به بازبینی گسترده تری نیاز دارد.
هزینه معمولا بر اساس تعداد و نوع اصلاحات، حجم پایان نامه، رشته، مقدار بازنویسی، نیاز به تحلیل آماری، وضعیت منابع، فرمت دانشگاه و زمانی که تا تحویل باقی مانده تعیین می شود.
اگر دانشجو فایل صورتجلسه و نسخه پایان نامه را ارسال کند، خیلی سریع تر می توان حجم واقعی کار را تشخیص داد.
در ماهان هم قبل از اعلام هزینه، همین فایل ها بررسی می شوند. ممکن است دانشجو تصور کند اصلاحات زیادی دارد و بعد معلوم شود بخش عمده آنها ساده هستند. گاهی هم یک جمله کوتاه داور نیاز به بررسی چند بخش از پایان نامه دارد.
برای همین دیدن فایل قبل از قیمت دادن اهمیت دارد.
چرا بعضی خدمات اصلاح پایان نامه خیلی ارزان هستند؟
در بازار این خدمات اختلاف قیمت طبیعی است.
گاهی کاری که با عنوان اصلاح پایان نامه ارائه می شود در حد ویرایش نگارشی یا فرمت Word است. در بعضی پروژه ها کامنت استاد خط به خط بررسی می شود، تحلیل آماری دوباره کنترل می شود، منابع تطبیق داده می شوند و ارتباط فصل ها هم بررسی می شود.
این دو نوع کار زمان و تخصص یکسانی نمی خواهند.
هیچ ارزانی بی حکمت نیست. وقتی پایان نامه بعد از دفاع برای تایید نهایی آماده می شود، معمولا استاد خیلی زود متوجه می شود یک کامنت واقعا حل شده یا فقط جمله ای در ظاهر تغییر کرده است.
مثلا اگر داور درباره هماهنگی فرضیه و آزمون آماری ایراد گرفته، تغییر متن فرضیه به تنهایی کافی نیست. فصل سوم، جدول نتیجه و بخش بحث هم باید با آن هماهنگ باشند.
اینها همان جزئیاتی هستند که از نگاه استادان باتجربه پنهان نمی مانند.
حضور افراد آشنا با رشته در اصلاحات چه فایده ای دارد؟
بعضی اصلاحات عمومی هستند و یک ویراستار می تواند آنها را انجام دهد. اصلاحات تخصصی شرایط دیگری دارند.
وقتی داور درباره روش تحقیق، مدل مفهومی، تحلیل آماری، یک مفهوم حقوقی یا نحوه تفسیر یافته ها نظر می دهد، فردی که اصلاح را انجام می دهد باید موضوع را بفهمد.
به همین دلیل در موسسه ماهان پروژه ها بر اساس رشته و ماهیت اصلاحات بررسی می شوند و در موارد تخصصی از پژوهشگران و اساتید دانشگاهی مرتبط با همان حوزه استفاده می شود.
این موضوع به خصوص زمانی اهمیت دارد که جمله داور کوتاه نوشته شده و برای اجرای درست آن باید منظور علمی پشت کامنت فهمیده شود.
اگر فایل پایان نامه خیلی به هم ریخته باشد چه می شود؟
این وضعیت بعد از دفاع زیاد پیش می آید.
دانشجو چند نسخه از پایان نامه دارد، استاد روی یک نسخه کامنت گذاشته، خودش روی نسخه دیگری تغییرات انجام داده و فایل دفاع هم بر اساس نسخه قدیمی ساخته شده است.
اولین کار در این شرایط انتخاب فایل مبناست.
آخرین نسخه ای که در جلسه دفاع استفاده شده یا آخرین نسخه ای که استاد تایید کرده باید مشخص شود. بعد اصلاحات روی همان فایل انجام می شوند.
اگر چند نسخه مختلف وجود دارد، بهتر است آنها بی هدف با هم ترکیب نشوند. ابتدا باید معلوم شود کدام نسخه آخرین تغییرات محتوایی را دارد.
این کار ساده، از حذف شدن ناخواسته اصلاحات قبلی جلوگیری می کند.
بعد از انجام اصلاحات چه چیزهایی باید کنترل شوند؟
وقتی همه تغییرات اعمال شدند، پایان نامه یک بار دیگر باید به عنوان یک فایل کامل خوانده شود.
عنوان پژوهش در همه صفحات باید یکسان باشد. تعداد نمونه در چکیده، فصل سوم و فصل چهارم باید هماهنگ باشد. شماره جداول باید درست باشد. عنوان فرضیه ها باید با نتایج همخوانی داشته باشد. منابع داخل متن باید در فهرست منابع پیدا شوند.
فهرست مطالب نیز باید به روز شود و شماره صفحات با متن نهایی تطبیق داشته باشد.
این کنترل نهایی همان مرحله ای است که جلوی بسیاری از برگشت های ساده فایل را می گیرد.
در ماهان این بخش را جدا از اعمال کامنت ها می بینیم. یعنی بعد از اجرای اصلاحات، خود فایل نهایی هم بررسی می شود تا تغییرات انجام شده جای دیگری از پایان نامه را به هم نزده باشند.
چقدر بعد از دفاع برای اصلاحات زمان داریم؟
این موضوع به دانشگاه و دانشکده بستگی دارد. بعضی دانشگاه ها برای تحویل نسخه اصلاح شده بازه زمانی مشخصی تعیین می کنند و بعضی استادان هم از دانشجو می خواهند فایل را در چند روز اول ارسال کند.
بهتر است همان روز یا روز بعد از دفاع، اصلاحات مرتب شوند.
وقتی چند هفته می گذرد، بخشی از توضیحات شفاهی داورها از ذهن دانشجو خارج می شود و پیدا کردن منظور آنها سخت تر می شود.
اگر فایل را برای انجام اصلاحات به موسسه ماهان می فرستید، بهتر است هر چیزی که از جلسه دارید همراه آن ارسال شود؛ صورتجلسه، فایل دارای کامنت، عکس یادداشت ها و حتی نوشته های شخصی خودتان از نکاتی که داور گفته است.
آیا خود دانشجو می تواند اصلاحات را انجام دهد؟
بعضی اصلاحات ساده را خود دانشجو به راحتی انجام می دهد. وقتی تعداد کامنت ها زیاد می شود یا اصلاحات به چند فصل ارتباط پیدا می کنند، کار زمان بیشتری می خواهد و احتمال دارد بعضی ارتباط ها دیده نشوند.
دانشجو بعد از چند ماه کار روی پایان نامه به متن خودش عادت کرده است. همین آشنایی زیاد باعث می شود بعضی ناسازگاری ها کمتر به چشم بیایند.
بازبینی توسط فرد دیگری که متن را از زاویه استاد و داور می خواند در این مرحله کمک زیادی می کند.
اگر دانشجو بخشی از اصلاحات را خودش انجام داده باشد هم مشکلی نیست. در ماهان می توان همان فایل را از نقطه فعلی بررسی کرد و فقط قسمت های باقی مانده یا موارد تخصصی تر را تکمیل کرد.
هدف این است که کار همین بار بسته شود
بعد از دفاع، دانشجو معمولا دیگر حوصله چند دور رفت و برگشت پایان نامه را ندارد. این کاملا قابل فهم است. چند ماه درگیر موضوع، پروپوزال، داده، تحلیل و جلسه دفاع بوده و حالا می خواهد نسخه نهایی را تحویل بدهد و پرونده را ببندد.
برای همین اصلاحات بعد از دفاع بهتر است با همین نگاه انجام شوند.
در موسسه ماهان وقتی فایل برای اصلاح بعد از دفاع دریافت می شود، هدف این است که تمام موارد ثبت شده همان مرحله یکجا جمع شوند، اصلاحات محتوایی و شکلی انجام شوند، ارتباط فصل ها بررسی شود و فایل برای تحویل نهایی آماده شود.
اگر اصلاحی به تحلیل آماری مربوط باشد، همان بخش تخصصی بررسی می شود. اگر مسئله منابع باشد، استنادها و فهرست منابع کنترل می شوند. اگر قالب دانشگاه ایراد داشته باشد، فایل Word هم اصلاح می شود.
دانشجو در نهایت باید یک نسخه جمع و جور و قابل تحویل داشته باشد، نه چند فایل که هنوز معلوم نیست کدام نسخه نهایی است.
اگر جلسه دفاعتان تمام شده، بهتر است اصلاحات را عقب نیندازید
فاصله کوتاه بعد از دفاع بهترین زمان برای انجام اصلاحات است. صحبت های داورها هنوز در ذهن شماست، فایل ها در دسترس هستند و استاد هم معمولا انتظار دارد نسخه اصلاح شده را ببیند.
اگر صورتجلسه دفاع، فایل پایان نامه و کامنت های استاد را دارید، می توانید همان ها را برای موسسه ماهان ارسال کنید. فایل ابتدا بررسی می شود و مشخص می شود اصلاحات در چه سطحی هستند، چه قسمت هایی به کار تخصصی نیاز دارند و چه مقدار زمان برای بستن نسخه نهایی لازم است.
در خیلی از پروژه ها، دانشجو بعد از ارسال فایل تازه متوجه می شود بخش بزرگی از نگرانی اش به خاطر پراکندگی اصلاحات بوده است. وقتی همه موارد دسته بندی شوند، مسیر کار خیلی روشن تر می شود.
اصلاح پایان نامه بعد از دفاع آخرین مرحله جدی این مسیر است. اگر همین مرحله یکبار درست، کامل و هماهنگ انجام شود، دانشجو می تواند با خیال جمع تری فایل نهایی را تحویل بدهد و پرونده پایان نامه را واقعا ببندد.
سؤالات متداول درباره اصلاح پایان نامه بعد از جلسه دفاع
پاسخ به مهم ترین سؤالات دانشجویان درباره اصلاحات داوران، صورتجلسه دفاع، فصلهای پایان نامه، منابع، فرمت نهایی و تحویل نسخه اصلاحشده.
جلسه دفاع تمام شده و اصلاحات داوران باقی مانده؟
صورتجلسه دفاع، فایل پایان نامه و کامنت های استاد را ارسال کنید تا حجم اصلاحات و بخش های تخصصی مورد نیاز بررسی شوند.