مزایا و معایب چاپ مقاله در مجلات Open Access

راهنمای تحلیلی برای انتخاب آگاهانه محل انتشار مقاله، مخصوص دانشجویان ارشد، دکتری و پژوهشگران

در سال های اخیر، انتخاب محل چاپ مقاله به یکی از تصمیم های مهم و گاهی پیچیده برای دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری، پژوهشگران مستقل و اعضای هیئت علمی تبدیل شده است. دیگر مسئله فقط این نیست که مقاله در چه مجله ای چاپ شود، بلکه این سوال مطرح است که آیا مقاله به صورت Open Access منتشر شود یا در قالب مجلات اشتراکی سنتی باقی بماند. این انتخاب برای پژوهشگران ایرانی که در دانشگاه هایی مانند دانشگاه تهران، شهید بهشتی، تربیت مدرس، علامه طباطبایی، صنعتی شریف، امیرکبیر، علم و صنعت، خواجه نصیر، دانشگاه های علوم پزشکی تهران، شیراز، مشهد، اصفهان، تبریز و همچنین دانشگاه آزاد اسلامی و پیام نور تحصیل یا فعالیت می کنند، اهمیت بیشتری پیدا کرده است. دلیل این اهمیت هم روشن است؛ چاپ مقاله در بسیاری از رشته ها شرط دفاع پایان نامه، شرط ارتقا، یا یکی از عناصر اصلی پرونده اپلای محسوب می شود و هر اشتباه در انتخاب مجله می تواند زمان، هزینه و اعتبار علمی پژوهشگر را تحت تاثیر قرار دهد.

Open Access یا دسترسی آزاد در ساده ترین تعریف یعنی مقاله بعد از انتشار برای همه قابل مشاهده و دانلود باشد، بدون این که خواننده مجبور به پرداخت هزینه یا داشتن اشتراک دانشگاهی شود. این مدل انتشار در ظاهر جذاب به نظر می رسد، اما در عمل لایه های مختلفی دارد و مزایا و معایب آن به عوامل متعددی مثل رشته تحصیلی، هدف پژوهشگر از چاپ مقاله، سیاست های دانشگاه محل تحصیل، بودجه در دسترس و حتی موقعیت شغلی نویسنده بستگی دارد. به همین دلیل، بررسی Open Access نباید سطحی باشد و لازم است پژوهشگر قبل از ارسال مقاله، تصویر نسبتا روشنی از پیامدهای این انتخاب داشته باشد.

Open Access چگونه شکل گرفت و چرا گسترش پیدا کرد؟

مدل Open Access واکنشی بود به افزایش شدید هزینه اشتراک مجلات علمی در دهه های اخیر. بسیاری از دانشگاه ها، حتی در کشورهای توسعه یافته، با این مشکل روبه رو شدند که بودجه کتابخانه ها دیگر پاسخگوی هزینه اشتراک همه ژورنال های معتبر نیست. در کنار این موضوع، بحث اخلاق پژوهش هم مطرح شد؛ بسیاری از پژوهش ها با بودجه عمومی انجام می شوند و این سوال مطرح شد که چرا نتایج این پژوهش ها باید پشت دیوار پرداخت پنهان بماند. به تدریج، نهادهای تامین مالی، دانشگاه ها و حتی دولت ها سیاست هایی را تدوین کردند که پژوهشگران را به سمت دسترسی آزاد سوق می داد.

در اروپا، سیاست هایی مانند Plan S باعث شد بسیاری از پژوهشگران ملزم شوند نتایج تحقیقات خود را به صورت Open Access منتشر کنند یا دست کم نسخه ای از مقاله را در مخازن دانشگاهی قرار دهند. در آمریکا و کانادا هم اگرچه اجبار کمتری وجود دارد، اما گرایش به دسترسی آزاد به وضوح دیده می شود. این جریان جهانی به ایران هم رسید، هرچند با تفاوت هایی که به شرایط اقتصادی، زیرساختی و سیاست های آموزشی کشور مربوط می شود.

انواع مختلف Open Access و تفاوت های آن ها

Open Access یک مدل واحد و ساده نیست. در عمل، چند نوع مختلف از دسترسی آزاد وجود دارد که هر کدام پیامدهای خاص خود را دارند. رایج ترین نوع، مجلات کاملا Open Access هستند که تمام مقالات را به صورت رایگان منتشر می کنند. در این مجلات، هزینه انتشار معمولا از نویسنده دریافت می شود و با عنوان APC شناخته می شود. این هزینه بعد از پذیرش مقاله و قبل از انتشار نهایی دریافت می شود.

نوع دیگر، مجلات Hybrid هستند. این مجلات اساسا اشتراکی اند، اما به نویسنده اجازه می دهند با پرداخت هزینه، مقاله خود را به صورت Open Access منتشر کند. در این حالت، برخی مقالات یک شماره آزاد هستند و برخی فقط برای مشترکان قابل دسترسی اند. این مدل برای پژوهشگرانی جذاب است که می خواهند در یک مجله قدیمی و شناخته شده چاپ کنند، اما همزمان دسترسی آزاد هم داشته باشند.

مدل دیگری که کمتر درباره آن صحبت می شود، Green Open Access است. در این حالت، مقاله در یک مجله اشتراکی چاپ می شود، اما نویسنده مجاز است نسخه ای از مقاله را در مخزن دانشگاهی یا پلتفرم های علمی منتشر کند. البته این کار باید مطابق سیاست ناشر باشد و گاهی شامل محدودیت زمانی می شود. برای بسیاری از پژوهشگران، این مدل یک راه میانه محسوب می شود که هم اعتبار مجله اشتراکی حفظ می شود و هم دسترسی نسبی به مقاله فراهم می آید.

مشاوره تخصصی انتخاب مجله Open Access

اگر در انتخاب مجله، بررسی اعتبار ناشر، آماده‌سازی مقاله یا پاسخ به داوران نیاز به راهنمایی دارید، موسسه ماهان می‌تواند به‌صورت مرحله‌ای و دقیق در این مسیر همراه شما باشد.

تماس برای مشاوره